Grosze krakowskie a praskie

Stosunek groszy krakowskich do praskich posiada szczególne znaczenie dla oceny okoliczności powstania pierwszych istotnie „grubych” monet polskich. Sprawie tej badacze poświęcili już sporo uwagi, przeważnie jednak zajmując mylną podstawę wyjściową, tyczącą się czasu powstania groszy krakowskich. W konsekwencji dawało to całkiem opaczny obraz warunków ekonomicznych, w jakich się one pojawiły. Gdyby bowiem naprawdę grosze krakowskie poczęto bić już około 1338 r., jak przypuszczano opierając się na znanej już nam wiadomości o „wielkim żelazie”, to stosunek ich wartości kruszcowej wobec współczesnych im groszy praskich przedstawiałby się wyjątkowo niekorzystnie, ponieważ średnia zawartość srebra w groszu praskim byłaby wówczas o około 25% wyższa niż w groszu krakowskim. Stąd też rozumowano, że Kazimierz Wielki ciągnął ogromne zyski przebijając grosze praskie na krakowskie, przy zachowaniu tej samej wartości nominalnej obu jednostek. Cała akcja produkcji groszy krakowskich miała być, zdaniem wielu badaczy, dość drastyczną operacją fiskalną, obliczoną na doraźny zysk skarbca królewskiego, ale zarazem uniemożliwiającą powstanie trwałego polskiego systemu monetarnego.

Klasyfikacja groszy

W każdym bądź razie klasyfikując grosze krakowskie według widniejących na nich inskrypcji i znaków, ogółem wyróżniono co najmniej 22 odmiany awersu ich stempli i co najmniej 12 odmian rewersu; przy zachowanej liczbie zaledwie około czterdziestu egzemplarzy świadczy to o bardzo znacznym zróżnicowaniu owych groszy, a więc i o dość wydajnej produkcji menniczej. Niestety nie ma sposobu określenia choćby w przybliżeniu jej globalnej skali; można tylko wyciągnąć wniosek, iż produkcja ta była stosunkowo intensywna, lecz krótkotrwała. Daty rozpoczęcia produkcji groszy krakowskich wypada domyślać się nie wcześniej niż. w 1367 r., ale chyba i niewiele później. Najbardziej prawdopodobne wydaje się, iż zostały one utworzone wkrótce po kwartnikach, a na pewno przed okresem daleko posuniętej ich deprecjacji, która — jak wiemy — nastąpiła najpóźniej w 1369 r. W stosunku do kwartnika grosze stanowiły oczywiście jednostkę pieniężną dwukrotnie większą, co wykazują też pomiary ich wagi, aczkolwiek i w tym wypadku wahania ciężaru poszczególnych okazów są bardzo znaczne. Średnia waga 38 znanych nam egzemplarzy groszy krakowskich wynosi 3,1—3,2 grama, najcięższe okazy sięgają 3,4 grama, najlżejsze zaledwie 2,6 grama. Nie wiemy, czy różnice owe wynikają tylko z niedokładności pracy mennicy, czy też wyrażają istotny proces deprecjacji groszy, analogiczny i równoległy do dewaluacji kwartników. Być może w grę wchodziły oba te czynniki, podobnie jak w wypadku groszy praskich.

Dewaluacja kwartników

Dewaluacja kwartników postępowała istotnie szybko. Jest ona czytelna zarówno z bezpośrednich skarg rajców, jak i ze wzrostu owych „dopłat” do kwot realizowanych w kwartnikach. Szczególnie krytyczny pod tym względem był rok 1369, gdy zarząd mennicy objął ponownie Bartko. Jeszcze przed pociągnięciem go do odpowiedzialności próbował król utrzymać wartość nominalną tej monety, ogłaszając na jarmarku w dniu świętego Stanisława, iż ktokolwiek czy to spośród mieszkańców Krakowa, czy spośród osób przyjezdnych, wymieniając grosze praskie na kwartniki lub sprzedając za kwartniki swe towary, żądałby lub uiszczałby dopłatę, ten pozbawiony zostanie wszelkich swych dóbr, dom jego ulegnie zburzeniu do gruntu, żona i dzieci zostaną z miasta wygnane, kupcy zaś przyjezdni utracą i mienie, i życie. Te zgoła już desperackie groźby nie odniosły — jak się zdaje — większego skutku. Toteż produkcja kwartników nie przetrwała panowania Kazimierza. Obiegały one wprawdzie jeszcze rok czy dwa po jego śmierci, notowane w rachunkach kupieckich, a pojedyncze egzemplarze znajdowały się w obrocie nawet do schyłku XVI w., chociaż — jak stwierdza Kromka Marcina Bielskiego — „rzadko widać tych pieniędzy już tymi czasy”

Zatargi lokalne

Kwartniki Kazimierza Wielkiego, bite w dość znacznych ilościach, były przedmiotem zatargów lokalnych lub międzydzielnicowych i dzięki temu znalazły pewne oświetlenie ze strony źródeł pisanych. Natomiast nie ostały się żadne informacje o ostatniej, najznaczniejszej jednostce monetarnej w systemie Kazimierza Wielkiego, a zarazem o największej monecie srebrnej polskiego średniowiecza, jaką był grosz krakowski. Widocznie nie stwarzał on okazji do analogicznych konfliktów albo też budził wśród współczesnych mniejsze zainteresowanie. Przez to jednak ów pierwszy grosz, acz nader efektowny i dobrze znany wszystkim numizmatykom, należy dotąd do monet stosunkowo mało zbadanych i obciążonych tradycyjnymi, a niedostatecznie uzasadnionymi opiniami. Wobec całkowitego milczenia źródeł pisanych wiadomości o groszach krakowskich opierają się wyłącznie na zabytkach numizmatycznych. Nie ma ich wiele; do dziś w zbiorach państwowych i prywatnych w Polsce i za granicą zachowało się, a przynajmniej jest znanych i dostępnych badaniom tylko niespełna czterdzieści egzemplarzy owych monet. Nie są to więc co prawda unikaty, ale monety niezmiernie rzadkie, bez porównania mniej liczne niż współczesne im grosze praskie, turońskie, weneckie czy miśnieńskie. Ta mała liczba zachowanych do dziś dnia okazów jest niewątpliwie odbiciem odpowiednio niedużej ilości owych monet w obrocie, co z kolei było wynikiem czy to stosunkowo niewielkiej skali ich produkcji, czy też krótkiego czasu ich wytwarzania, czy może obu tych czynników łącznie.

Dzierżawa mennicy

Bezpośrednie informacje o dzierżawie mennicy krakowskiej pochodzą z 1368 r., kiedy otrzymali ją „do wiernych rąk” Jan Jelitkowicz i Żyd Lewko, syn Jordana, podczas gdy Bartko uczestniczył w tym roku w dzierżawie żup wielickich i bocheńskich. Postać Lewka jest dobrze znana w Krakowie drugiej połowy XIV w. Był on jednym z najzamożniejszych mieszkańców miasta, bankierem i bliskim doradcą Kazimierza w sprawach finansowych, czynnym także za Ludwika i za Jadwigi, którym pożyczał wielkie sumy pieniężne, idące w dziesiątki tysięcy grzywien, a okresowo dzierżawił też żupy wielickie. Objęcie przezeń dzierżawy mennicy na okres jednego roku pozwala mniemać, że była ona przedsiębiorstwem przynoszącym pokaźne dochody, być może obsadzanym w sposób analogiczny jak żupy, na zasadzie swoistej licytacji. Nie wiemy, kiedy system dzierżawy wszedł w życie, może około 1365 r. wraz z pojawieniem się Bartka, a wolno się również domyślać, że i cała Wielka Reforma monetarna Kazimierza pozostawała w pewnym związku z wprowadzeniem takiej właśnie organizacji produkcji menniczej. Wydatna rozbudowa tej produkcji niewątpliwie wymagała znacznie zwiększonych nakładów, ale też musiała dawać zysk kompensujący z nadwyżką koszty własne łącznie z kosztami dzierżawy. Głównym nośnikiem tego zysku były niewątpliwie kwartniki, przede wszystkim bowiem przeciw nim zwracała się opinia społeczna i o utrzymanie ich wartości nominalnej król zabiegał w sposób najbardziej stanowczy.

pieniadzekasa finansowawszystko o kredytachpopularnosc kredytowpodzial kredytowdo czego sluza kredytykredyty mieszkaniowel 2auta z usabanki do przodubanki sie rozwijajabezpieczne inwestowaniebiznes erotycznybudzety samorzaducodzienne odsetkico to jest bikco wybracdodatkowe wsparciefinansowanie mieszkaniagdzie rozliczymy nasz podatekgielda samochodowa a biznesinformacje o bikinternetjakie powinno byc biuro rachunkowekilka slow o biurze rachunkowymkorzystne lokatykredyty hipoteczneleasing pozyczkowylokaty codziennemnogosc produktownasz podateknowa uslugao biurach rachunkowychoplacanie rachunkowpieniadzepieniadze na mieszkanieponoszenie ryzykaposzukiwanie pracy w interneciepozycjonowanie a biznespozyczanie pieniedzypraca w domuraporty biksprawozdaniaterminy platnosciwartosciowe lokatywlasne srodki przedsiebiorstwawspolne decyzjewyzsze zyskiwzrost wynagrodzeniazapomnij o rachunkachzastrzyk gotowkizdobywanie pieniedzyzgoda wspolmalzonkazlecenia stalezlotowka czy walutakasa finansowa l 2l 3kasa finansowa l 3l 4kasa finansowa l 4l 5kasa finansowa l 5l 6kasa finansowa l 6l 7kasa finansowa l 7l 8kasa finansowa l 8l 9kasa finansowa l 9l 10kasa finansowa l 10l 11kasa finansowa l 11cwiercgroszepolkwartnikobolel 12kasa finansowa l 12nowe monety kazimierzareforma kazimierzowskazroznicowane systemymoneta kujawskaprzylaczenie wschowyl 13kasa finansowa l 13denary kazimierza wielkiegoworeczki obrachunkowemincerz walterreforma 1337wielkie zelazol 14kasa finansowa l 14mutacja wartosci nominalnejsystem pieniezny kazimierza wielkiegomoneta lwowskakopawaga groszy praskichl 15kasa finansowa l 15grosze krakowskie a praskieklasyfikacja groszydewaluacja kwartnikowzatargi lokalnedzierzawa mennicyl 16kasa finansowa l 16falszowanie monetinsygnia kwartnikowdwie grupy kwartnikowkwartnikidzialalnosc mennicy krakowskiejl 17kasa finansowa l 17mennica krakowskaprodukcja groszyuzyskiwanie rajcowsprowadzanie srebraskargal 18kasa finansowa l 18trzy warunki bicia monetpolgrosze jagiellymale kwartnikikwartniki jagiellynowe monetyl 19kasa finansowa l 19reformy jagiellypolityka jagiellywladyslaw jagiellodenary malopolskiesmierc kazimierza wielkiegol 20kasa finansowa l 20ostatnia emisja groszarozrzucanie monetgrosze praskie w rosjiregis poloniestemple groszykowl 21kasa finansowa l 21ruskie polgroszebizancjumdenary miedzianeruskie miedziakimoneta ze wschodnich oberzyl 22kasa finansowa l 22ruskie denarkirestart mennicygatunki monet lokalnychdefinicja pieniadzadokumenty aplikacyjne